فیروزه

گوهر آبی رنگی که توسط شاهان Pharaohs و Aztec بعنوان زینت آلات مورد استفاده قرار گرفت، احتمالاً یکی از قدیمی‌ترین جواهرات شناخته شده می‌باشد. رنگ آبی مشخصه این گوهر جهت توصیف رنگهای مشابه آن، بعنوان آبی فیروزه‌ای بکار برده شده می‌شود. گفته شده است این گوهر بعنوان زینت از 200 سال قبل از میلاد بطور گسترده‌ای توسط بومیان جنوب غرب آمریکا و بسیاری از قبایل هندی در مکزیک مورد استفاده قرار می‌گرفت که در روی نقره جای داده میشد. بعضی‌ها معتقدند این گوهر تا قبل از سال 1880 ناشناخته بود البته بومیان آمریکائی از آن در دانه‌های تسبیح ، حکاکی‌ها و معرق‌های میناکاری استفاده می‌کردند. ولی آنچه شایان ذکر است « امروزه فیروزه در بین افراد و نژادهای مختلف رواج پیدا کرده است.»

نام فیروزه از لغت فرانسوی ترکیه (Turquie) گرفته شده است چون قدیمی‌ها معتقد بودند که این گوهر از آن کشور آمده است (درحالیکه قدیمی‌ترین معادن فیروزه معدن فیروزه کوههای آلیمرسای (Alimersai) در ایران و Sinai Peninsula در مصر است) یکی دیگر از احتمالات نحوه استخراج این لغت، اصطلاح فرانسویان Pierre Turqui به معنی سنگ آبی تیره می‌باشد.

 cترکیبات شیمیایی و نحوه تشکیل

ترکیبات شیمیایی این ماده ارزشمند فسفات هیدراته مس و آلومینیوم می‌باشد. فیروزه در طبیعت بعلت نفوذ آبهای زیرزمینی یا جوی در میان سنگهای آلومینیومی در حضور مس تشکیل می‌شود به ‌همین دلیل فیروزه اغلب همراه با ذخایر مس بعنوان یک کانی ثانویه دیده می‌شود. البته کانسارهای مسی که در محیطهای خشک، بایر و یا نیمه خشک و بیابانی هستند.

 cپراکندگی ذخایر فیروزه در جهان

× ایران: بمدت هزاران سال بهترین فیروزه آبی در جهان در ایران یافت می‌شد و هرجا سخن از فیروزه ایران می‌شد توأم با بهترین کیفیت بود این روند تا اوخر سال 1800 و اوایل سال 1900 ادامه داشت وقتیکه برخی معدنکاران ذخایر مهمی را در غرب و جنوب غرب ایالت آمریکا کشف کرده و یا مجدداً روی آن کار کردند. امروزه منظور از « فـــیروزة ایـــرانی» اغلب بعنوان یک مشخصه از کیفیت و بیان مبدأ آن بکار می‌رود و عمدة فیروزة جهان با کیفیت بالا از ایالت متحده آمریکا حاصل شده و بعنوان بزرگترین تولید کنندة فیروزه در جهان بشمار می‌رود. (مترجم: اما علت آن را باید در کجا جستجو کرد؟!)

بعلت افزایش تقاضای فیروزه، قیمت آن نیز بالاتر رفت و امروزه حتی بعضی از انواع مطلوب آن نیز تا 200،2 دلار در هر کیلوگرم بفروش می‌رسد. با توجه به میزان ذخایر قطعی معادن و میزان تولید و روند افزایشی میزان تقاضا ، صنعتی جهت تثبیت، تجدید ساخت و تولید مصنوعی و شبیه‌سازی فیروزه بوجود آمد. در بیشترین موارد پایداری (Stabilization) و تجدید ساخت (reconstitution) شامل فیروزه‌های متخلخل و یا خاکی می‌شود که با رزینهای آکریلیک تحت فشار، اشباع می‌گردد. رزین‌ها، رنگ، سختی و پایداری مواد معدنی را تا یک نقطه افزایش می‌دهد، با این عمل فیروزه‌هایی با تخلخلهای ساده ، با رنگ ضعیف یا بی‌رنگ برای استفاده در جواهرات مفید واقع می‌گردد.

از آنجائیکه این مواد معدنی بصورت تغییریافته، پایدارشده و یا اصلاح ساختار عرضه می‌شوند فروشندگان می‌توانند آن را برحسب علاقه و میزان جذب بازار فروش رد کرده و یا پذیرا باشند.

× آریزونا: فیروزه‌های آریزونا در درجه اول حسب ارزش تولید و سپس براساس بهترین جواهرات شناخته شده، رتبه‌بندی می‌شوند. همانطوریکه قبلاً گفته شد تقریباً تمام ذخایر مهم فیروزه در کنار ذخایر مس در مناطق بیابانی و خشک جهان تشکیل می‌شود. بنابراین ذخایر معروف جهان مرتبط با بعضی ذخایر مس بزرگ آریزونا میباشد که این مسئله دور از انتظار نیست.

فیروزه معمولاً بعنوان یک محصول فرعی از معادن مس استخراج می‌شود که معمولاً توسط پیمانکاران خارجی این‌کار انجام می‌شود زمان انجام عملیات و میزان سرمایه‌گذاری در قراردادها از یک معدن به معدن دیگر متغیر است. بعضی از این عملیات در مقیاس کوچک (توسط پیمانکاران محلی) و بعضی از آنها در مقیاس بزرگ و همزمان با عملیات معدنکاری (Full-Scale) و بنا به درخواست افراد مکتشفین فیروزه انجام می‌گردد.

ذکر این نکته حائز اهمیت است، بدون توجه به اندازه یا مهارت عملیات بازیافت یا معدنکاری، فیروزه حقیقی توسط روش‌های دستی استخراج بازیافت می‌شود.

× کالیفرنیا: تولید فیروزه در کالیفرنیا به دوران پرکامبرین برمی‌گردد و ابزارهای معدنکاری مربوط به دوران ماقبل از تاریخ در بسیاری از معادن فیروزه در کشور San Bernardino مشاهده شده است.

ذخایر فیروزه قابل توجهی در کشورهای San Bernardino، Imperial، Inyo قرار دارد که بصورت ندول‌ها و بفرم پرشدگی رگه‌ها به ضخامت 4 میلیمتر دیده می‌شود در مواد معدنی با عیار بالاتر، رنگ آن از آبی کم رنگ به آبی تیره تغییر می‌کند و در مواد معدنی با عیار پائین‌تر از آبی متمایل به سبز تا سبز متغیر بوده و در داخل بعضی از آنها لیمونیت سبز قهوه‌ای بصورت تارعنکبوتی دیده می‌شود.

درگذشته در ایالت متحده معادن متعددی فیروزه مورد بهره‌برداری قرار گرفته ولی امروزه فقط یک معدن بنام Apache Canyon بطور اقتصادی فیروزه تولید می‌کند. ماده استخراجی از این معدن به رنگ آبی و سخت بوده و خیلی خوب تحت پولیش قرار می‌گیرد.             

×کلرادو: فیروزه در مناطق متعددی در کلرادو تولید می‌شود. اخیراً فقط تولیدکنندگان تجاری در نزدیک Manassa (کشور Conejos) میباشند. البته تولیدکنندگان دیگری در Leadville (کشور Lake)، نزدیک چشمه‌های کلرادو (کشور El Paso) و نزدیک Villa Grove (کشور Saguache) دیده می‌شود.

×نیومکزیکو:  تا سال 1920، نیومکزیکو بزرگترین تولیدکننده فیروزه در ایالت متحده شناخته می‌شد ولی بعد آن آریزونا و نودا از نظر تولیدات سالیانه و کل از آن پیشی گرفتند.

تولید فیروزه از ذخایر Cerrillos Hills (در کشور Santa Fe) ، کوههای Burro و Little Hachita (در کشور Grant) ، تپه‌های Jarilla (در کشور Otero) و کوههای Guadelupe (در کشور Eddy) به دوران قبل از تاریخ هندی‌ها برمی‌گردد.

اخیراً باستثنای بهره‌برداری از فیروزه بعنوان یک محصول فرعی معادن مس، بهره‌برداری منحصر از فیروزه در مکزیکو برای کلیه مقاصد اقتصادی متوقف شده است.

×نوادا:  نوادا از سال 1930 بعنوان یک تولید کننده مهم فیروزه بوده است و تا اوایل سال 1980 این روند ادامه داشت. ارزیابی‌ها نشان می‌دهد در چند سال گذشته 100-70 معدن مختلف، مقادیر قابل ملاحظه‌ای فیروزه تولید کردند. ارزش تولیدات از چند هزار دلار تا بیش از 1 میلیون دلار متغیر بوده است. تا به امروز کل تولید فیروزه حدود 50-40 میلیون دلار تخمین زده می‌شود.

فیروزه در نوادا به رنگهای مختلفی از آبی، آبی متمایل به سبز، سبز متمایل به آبی و سبز دیده می‌شود. بعضی از فیروزه‌ها ممکن است به آهن آغشته شده باشند اگر اینگونه باشد، رنگ آن از سبز کم‌رنگ تا سبز متمایل به زرد و زرد تغییر می‌کند.

 رنگ این گوهر می‌تواند ثابت و یا به‌فرم تارعنکبوتی به رنگهای قهوه‌ای، سیاه و یا هررنگ دیگری دیده شود. فیروزه‌های کاملاً آبی بعنوان بهترین نوع فیروزة خالص شناخته می‌شود. این نوع فیروزه می‌تواند بصورت رگه‌های نازک و یا در داخل درز و شکافها و یا بصورت ندولهایی دیده میشود. برخی از این ندولها به تنهایی 150 پوند وزن دارند. درصورتیکه به‌صورت ماده معدنی سخت باشد به خوبی پولیش داده می‌شود و درصورتیکه نرم و متخلخل باشد فقط می‌تواند بعنوان مواد اولیه جهت مراحل فرآوری، تجدید ساختار، افزایش پایداری بکار برده شود.

همراه با برخی ذخایر فیروزه دو ماده با ارزش دیگر که از نظر رنگ مشابه فیروزه می‌باشد اما بطور مجزا دیده می‌شود عبارتند از: Variscite و Faustite که بعنوان گوهر شناخته شده و بفروش می‌رسد.